Jeśli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, sąd obniża należne odszkodowanie proporcjonalnie do stopnia przyczynienia. Podstawą prawną jest art. 362 k.c., a decyzja o zakresie zmniejszenia należy wyłącznie do sądu orzekającego w sprawie.
Czym jest przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody?
Przyczynienie się poszkodowanego zachodzi wtedy, gdy jego zachowanie pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z powstałą szkodą i jest obiektywnie nieprawidłowe. Nie chodzi wyłącznie o działanie – przyczynieniem może być również zaniechanie, czyli niepodjęcie działania, które mogło zapobiec szkodzie lub ograniczyć jej skutki.
Sprawdź koniecznie: Kalkulator odszkodowań
Kodeks cywilny nie definiuje przyczynienia wprost. Art. 362 k.c. stanowi jedynie, że jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron. Definicję przyczynienia wypracowało orzecznictwo, w tym liczne wyroki Sądu Najwyższego.
Przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody może przybrać dwie formy:
- przyczynienie się do powstania szkody – zachowanie poszkodowanego współtworzy zdarzenie szkodowe,
- przyczynienie się do zwiększenia szkody – szkoda już zaistniała, ale zachowanie poszkodowanego powiększa jej rozmiar.
Typowe przykłady zachowań, które sąd może uznać za przyczynienie:
- jazda z kierowcą pod wpływem alkoholu,
- niezapięcie pasów bezpieczeństwa,
- przechodzenie przez jezdnię w niedozwolonym miejscu,
- jazda z nadmierną prędkością,
- brak opon zimowych w warunkach zimowych,
- niezachowanie wymaganych środków bezpieczeństwa.
Katalog ten jest otwarty – każda sprawa jest oceniana indywidualnie, z uwzględnieniem konkretnych okoliczności zdarzenia.
Jak przyczynienie wpływa na wysokość odszkodowania?
Stwierdzenie, że poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, nie oznacza automatycznego ani obligatoryjnego zmniejszenia odszkodowania. Art. 362 k.c. daje sądowi możliwość jego odpowiedniego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności, w tym stopień winy obu stron, zachowanie poszkodowanego i sprawcy oraz związek przyczynowy między tym zachowaniem a szkodą.
W praktyce przyczynienie określa się w procentach. Przyjęty stopień przyczynienia poszkodowanego przekłada się proporcjonalnie na zmniejszenie wszystkich świadczeń – odszkodowania, zadośćuczynienia, rent i zwrotu kosztów. Przykładowe wartości przyjmowane przez sądy:
- niezapięcie pasów bezpieczeństwa – ok. 30%,
- jazda z kierowcą pod wpływem alkoholu – nawet 90%,
- przechodzenie przez jezdnię w niedozwolonym miejscu – zwykle 20–50% (w zależności od okoliczności).
Badaniu podlega nie tylko sam fakt przyczynienia, ale również jego stopień oraz wpływ na ostateczną wysokość świadczenia. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że samo ustalenie przyczynienia nie przesądza o zakresie obniżenia odszkodowania – decyzja ta należy do sądu rozpoznającego sprawę.
Co może zrobić poszkodowany, gdy ubezpieczyciel powołuje się na przyczynienie?
Zakłady ubezpieczeń nierzadko powołują się na przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody, aby obniżyć wypłatę lub odmówić zapłaty części świadczenia. Takie stanowisko nie jest wiążące – ostateczna ocena należy do sądu.
Poszkodowany ma prawo kwestionować zarówno sam fakt przyczynienia, jak i jego wysokość. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli ubezpieczyciel przyjął np. 50% przyczynienia i wypłacił tylko część odszkodowania, można dochodzić wyższej kwoty na drodze sądowej. Sąd samodzielnie ocenia stan faktyczny i nie jest związany decyzją ubezpieczyciela.
Warto pamiętać, że przepisy nie przewidują zamkniętego katalogu zachowań uznawanych za przyczynienie – każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy. W sprawach, w których ubezpieczyciel niesłusznie obniżył odszkodowanie z powodu przyczynienia, możliwe jest dochodzenie brakującej części świadczenia.
